अन्न प्रक्रिया उद्योग आणि त्याची मार्केटिंग

कोणत्याही उद्योगात तीन महत्वाचे टप्पे असतात

Ø  उत्पादन (Production)

Ø  विपणन व्यवस्थापन (Marketing Management)

Ø  विक्री नंतरची सेवा (Post sale service)

या मधील सर्वात महत्वाचा टप्पा असतो तो म्हणजे विपणन व्यवस्थापन किंवा सध्या भाषेत मार्केटिंग मॅनॅजमेण्ट. उत्पादन योग्य माध्यमातून, योग्य पद्धतीने, योग्य वेळेत, योग्य दरात विक्री करणे म्हणजे मार्केटिंग होय. 

American Marketing Association (AMA) ने मार्केटिंग ची जी व्याख्या केली आहे ती खालील प्रमाणे,

“The performance of business activity that direct the flow of goods & services from producer to consumer or user”

अत्यंत सोप्या पद्धतीने मार्केटिंग ची व्याख्या AMA ने केली आहे, एक अशी पद्धत ज्यानुसार ज्यामुळे वस्तू व सेवा यांचा प्रवास सरळ उत्पादक ते उपभोक्ता (End user) पर्यंत करणे म्हणजे मार्केटिंग होय. १९व्या व २०व्या शतकाच्या सुरवातीस झालेल्या औद्योगिक क्रांतीतून नवीन विपणन शास्त्र/ धोरण जन्मास आले त्याचा अभ्यास आपण करणार आहोत. 

मार्केटिंग मॅनॅजमेन्ट या विषयाला दोन प्रमुख भागात विभागता येते त्यातील

Ø  मार्केटिंग

Ø  विक्री (Sale)

या दोन्ही भागांना एकत्रित पणे मार्केटिंग मॅनॅजमेण्ट असे म्हटले जाते. यातील मार्केटिंग व विक्री हे वेगवेगळे प्रकार असून एकमेकांस पूरक असतात. वस्तू व सेवा विक्री हे मार्केटिंग वर अवलंबून असते. कोणत्याही वस्तू व सेवा उद्योगात मार्केटिंगचे नियम व पद्धती समानच असतात मग ते उत्पादन नाशवंत (Perishable) असे किंवा दीर्घायुषी (NonPerishable) असो. अन्न प्रक्रिया उद्योगात मार्केटिंग चा अभ्यास करताना आपल्याला त्याच नियमांचा विचार करावा लागतो जे इतर उद्योग क्षेत्राला लागू पडतात. मात्र अन्न प्रक्रिया उद्योगाच्या बाबतीत एक महत्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते ती म्हणजे उत्पादनाचे असलेले आयुष्य ज्याला Shelf Life म्हणता येते. कारण ही उत्पादने मानवाचे अन्न म्हणून उपयोगात येत असल्यामुळे त्याचे विपरीत परिणाम मानवाच्या आरोग्यावर कालबाह्यते (Expiry) नंतर होऊ शकतात तसेच अन्न व औषध प्रशासनाची करडी नजर त्यावर असते. त्यामुळे Expiry date(कालबाह्य तारीख) व Shelf Life हे या अभ्यासात फार महत्वाचे ठरतात.

मार्केटिंग मॅनॅजमंट  चार प्रमुख घटकांत विभागले आहेत त्याला मार्केटिंग चे 4P’s  म्हणतात.

Ø  Product

Ø  Price

Ø  Promotion

Ø  Place

याची थोडक्यात माहिती घेऊ व अन्न प्रक्रिया मध्ये याचा उपयोग पाहू.

Product Mix:- या मध्ये खालील घटकांचा समावेश होतो, Brand Name, Product Color, Product Design, Product Packaging, Product line(Range), Warrant & Service.

Price Mix:- या दुसऱ्या "P" मध्ये पुढील घटकांचा समावेश होतो. Pricing Strategy, Price Policy, Basic Price, Terms of Credit, Discount & Allowance. Price mix मध्ये आर्थिक बाबीशी निगडित आहे. Dealer incentive, Customer discount, Dealer Credit limit या व इतर गोष्टी या मध्ये येतात.

Promotion Mix:-  या तिसऱ्या प्रकारात Personal selling, advertising, Publicity, Sale Promotion (Dealer aids & Consumer aids). Promotion mix मध्ये प्रत्येक्ष उत्पादनाचा प्रचार, प्रसार व विक्री केली जाते. उत्पादन/सेवा जास्ती-जास्त उपभोक्त्याच्या नजरे समोर ठेवणे व त्यातून उत्पादनाची/सेवेची विक्री करणे हा उद्देश Promotion Mix चा असतो.

Place Mix:- या चौथ्या व शेवटच्या प्रकारात

१)       Distribution Channel:- ज्यात Distributor-Wholesaler-Retailer-End Consumer येतात, याला Supply Chain सुद्धा म्हणता येते. उत्पादन कंपनी मधून निघून उपभोक्त्याच्या हातात पडे पर्यंत वेग-वेगळ्या distribution channel मध्ये असतात. मार्केटिंग मॅनॅजमंट मध्ये Distributor, Wholesaler नियुक्त करणे फार महत्वाचे असते व त्यामुळे उत्पादनाच्या प्रवास सुलभ होतो.  

२)      Physical Distribution:- यात Transport, Warehousing आणि Inventory यांचा समावेश होतो. अन्न प्रक्रिया उद्योगात Transport आणि Warehousing  फार महत्व असते. नाशवंत उत्पादने (Perishable goods) असल्यामुळे थंड वातावरणांत साठवणूक करावी लागतात, त्याला शीतगृहे (Cold Storage) म्हणतात त्यामुळे उत्पादनाचे Shelf life वाढते.

मनुष्यबळ व्यवस्थापन:-

 हा एका फार महत्वाचा व जरुरीचं भाग मार्केटिंग मॅनॅजमेण्ट मध्ये येतो. अन्न प्रक्रिया उद्योगात नाशवंत उत्पादने असल्यामुळे योग्य वेळेत उत्पादने दुकानापर्यंत पोहचवणे व त्याची विक्री होणे गरजेचे आहे. मनुष्यबळ व्यवस्थापनाचे तीन प्रमुख भागात विभाजन करता येते.

Ø  विक्री संच (Sales Team)

Ø  ब) प्रचार संच (Promotion Team)

Ø  पुरवठा साखळी संच (Supply Chain Team)

अ) विक्री संच (Sales Team):-

विक्री संच फक्त उत्पादने/सेवा विक्रीचे कामे करतात. प्रत्येक किरकोळ व्यापाऱ्याकडे जाऊन उत्पादन/सेवा विक्री केली जाते. या टीम ला उत्पादनाची संपूर्ण माहिती असावी लागते ती माहिती योग्य पद्धतींने व्यापाऱ्या समोर मांडता यावी लागते त्याला "Sales Speech" म्हणतात. याचे विशिष्ठ प्रशिक्षण या टीम ला दिलेले असते. फक्त व्यापारीच नाही तर उपभोक्ता (End users) ला खरेदी करता पटविण्याचे काम ही टीम करत असते. उत्पादने विक्री सोबत त्याचे आर्थिक व्यवहार सुद्धा ही टीम बघत असते, जसे की Repayment, Discount, Retailer Scam, etc.

ब) प्रचार संच:-

Sales team करीत पूरक काम ही टीम करत असते, या टीम च्या माध्यमातून उत्पादनाचा प्रचार व प्रसार केला जातो. ग्राहकाने उत्पादने विकत घ्यावीत या करीत उत्पादनाची अशा पद्धतीने सजावट करणे ज्यमुळे उत्पादने जास्ती-जास्त वेळ ग्राहकाच्या नजरे समोर राहील व त्याला ग्राहक विकत घेईल हे सर्वात महत्वाचे काम ही टीम करते.  Poster, Banner, Shelf Display, Event Promotion, Advertising (Print & Electronic), Social Media Marketing ही सर्व कामे या टीम च्या मार्फत केली जातात, त्याच बरोबर अन्न प्रक्रिया उद्योग असल्यामुळे नाशवंत उत्पादन करीत cold storage unit म्हणजे Refrigerator, Versicolor, Chiller इत्यादी उपकरने व्यापाऱ्याला उपलब्ध करून देणे व त्यांची देखभाल व दुरुस्ती करणे हे सुद्धा या टीम चे काम असतात.

क)    पुरवठा साखळी संच:-

नावा प्रमाणे ही टीम मागणी व पुरवठ्याचे काम करते, उत्पादनाचा कंपनी ते किरकोळ व्यापारी हा प्रवास या टीम च्या माध्यमातून होत असतो. ही टीम Distributor नियुक्त करणे, नियुक्त distributor पर्यंत कंपनी ची सर्व उत्पादने पोहचवणे, कालबाह्य झालेली उत्पादने वापस कंपनी मध्ये पाठवणे, उत्पादना सोबत असलेल्या Gift/Free items ला व्यापाऱ्या पर्यन्त पोहंचवणे हे कामे ही टीम करते. 

युनिक सेल्लिंग प्रपोशन (USP):-

प्रत्येक उत्पादनाचा स्वतःची ओळख असलेला मुद्दे/गोष्ट ज्याचा वापर करून उत्पादने विक्री केली जाते त्याला युनिक सेल्लिंग पॉईंट (USP) म्हणतात. त्याची व्याख्या पुढील प्रमाणे

“A unique selling proposition (USP, also seen as unique selling point) is a factor that differentiates a product from its competitors, such as the lowest cost, the highest quality or the first-ever product of its kind. A USP could be thought of as “what you have that competitors don’t.”

अर्थात एक असा मुद्दे/गोष्ट जी आपल्या उत्पादनाला प्रतिस्पर्धी उत्पादन पासून वेगळे करते जसे की कमी किंमत, उत्तम गुणवत्ता किंवा या प्रकारचे प्रथम उत्पादन म्हणजे Unique Selling Proposition.

उदाहणार्थ:

१) डॉमिनोज पिझ्झा ३० मिनिटात घरपोच सेवा अन्यथा पूर्ण पणे मोफत

२) विक्रम चहा- ताजेपणा आणि कडक

३)अमूल- “The Taste of India”

४) Thums Up – “Taste the Thunder”

याचा उपयोग करून उत्पादने विक्री करणे सोपी जातात तसेच प्रतिस्पर्धी उत्पादनापेक्षा आपले उत्पादन कसे उत्तम आहे हे दाखवता येते. उत्पादनाची स्वतःची व्यवसायिक ओळख निर्माण करता येते. उत्पादन विक्रीवर याचा खूप मोठा परिणाम होत असतो. उत्पादनाची व कंपनी ची Brand value (मुद्रा मूल्य) तयार होत असते. 

वरील सर्व चर्चा आपले उत्पादन कशा प्रकारे जास्तीसत खपाचे होऊ शकते याची होती, ते कशा प्रकारे जास्ती जास्त लोकां पर्यन्त पोहचू शकेल याचे होती, आपल्या उत्पादनाचा खप वाढावा व त्यातून कंपनीला चांगला नफा निर्माण व्हावा हेच पहिले व अंतिम उद्दिष्ट विपणन व्यवस्थपन किंवा मार्केटिंग मॅनॅजमेण्ट चे असते. व्यवस्थपन क्षेत्रात मार्केटिंगचा अभ्यास करताना या मूलभूत घटकांचा सर्वात जास्त विचार केला जातो.

धन्यवाद

विराज विजयकुमार देवडीकर

०९९२३४५९२०२

(Ref.Books:- Dynamics of Entrepreneurial Development & Management by Vasant Desai)